تئاتر رضوی باید در پي توليد فکر باشد
مشهد تئاتر-امير بشيري: سید جواد اشکذری سالهاست که در زمینه نویسندگی، کارگردانی و نقد تئاتر فعالیت دارد. او تاکنون نمایشنامههای بسیاری مانند «بارون وباروت»،«مرد اثیری»، «دایره»، «شهرخوب، شهر بد»، «مرد کاغذی»، «هیس؛ اینجا چند مانکن خوابیدهاند»، «مردی که لب نداشت»، «تشنگی»، « حسرت»، « باد در میان درختان» و «فواره و عبور» نوشته که برخی از آنها را خود به روی صحنه برده است.
درکارنامه هنری او مقامهای بسیاری در زمینههای مختلف تئاتری دیده میشود که از آنجمله میتوان به کسب منتقد برگزیده برتر در سال ۱۳۸۲، مقالهنویس برتر جشنواره نویسندگان و منتقدان تئاتر کشور، منتقد برگزيده جشن ارديبهشت تئاتر ايران در سال 90 و چند عنوان برتر در زمینه نمایشنامهنویسی و کارگردانی در خراسان اشاره کرد.
او همچنین تاکنون مسئولیتهایی چون رئیس شورای مشاوران جوان اداره کل فرهنگ وارشاد اسلامی خراسان رضوی، عضو کارگروه طرح وبرنامهریزی هنری اداره کل فرهنگ وارشاد اسلامی خراسان رضوی، مسئول کارشناس واحد هنرهای نمایشی حوره هنری خراسان رضوی، عضو انجمن نویسندگان و منتقدان تئاتر کشور، رئيس کانون منتقدان تئاتر مشهد و عضو هیئت منتقدان، بازخوانی، بازبینی و داوری چند جشنواره را برعهده داشته است.
تاکنون از این نویسنده کتابهایی منتشر شده که میتوان به «شهر بهشت» (درباره شهر مشهد)، «حسرت»، «باد در میان درختان»، «شهر خوب، شهر بد»، «آناناس»، «فواره و عبور» (نمایشنامه)، «بر بسیط بارش مهتاب» و «تئاتر +10» اشاره کرد.
اشکذری در حال حاضر مشغول نگارش «مجموعه گفتگوها و مقالات در باره نمایش تعزیه» و نیز جلد دو و سه تاریخ تئاتر مشهد -که پیرامون فعالیتهای جریانساز مرحوم منصور همایونی و استاد رضا صابری است- میباشد.
آنچه میخوانید، همکلامی ما با سید جواد اشکذری، نویسنده، منتقد و کارگردان تئاتر مشهد است كه به بهانه پيگيريهايش در خصوص چاپ 5 نمايشنامه از 5 درامنويس مشهدي بهعنوان «فرهنگ رضوي» كه بهتازگي با مقدمه او و با حمايت حوزه هنري خراسان رضوي منتشر شده، انجام گرفته است:
ابتداي اين گپوگفت را به تعريف و ديدگاه شما، از تئاتر با موضوع رضوی اختصاص ميدهيم.
تئاتر رضوي عنواني است كه در حوزه تئاتر دینی شكل و ماهيت ميگيرد و همانطور که از نامش پیداست به عرصه پيدا و پنهان زندگي و تفكر امام رضا(ع) و نيز فرهنگي كه اين امام همام (ع) در عرصه اجتماعي ايجاد كرده، ميپردازد. سخنان و نيز نوع زندگي بزرگان دين ما كه همواره با تازگي و طراوت به همه نيازهاي فطري بشر پاسخ ميدهد و از اين جهت شامل كليه وجوه زندگي بشري ميگردد، منبع عظيم و سرشاري است براي خلق و پردازش ايدههاي ناب نمايشنامهنويسان و هنرمندان متعد عرصه تئاتر. بنابراين تئاتر رضوي، ميتواند تنها به داستان زندگي امام هشتم خلاصه نشود، بلكه جامع امور بشري از ديدگاه اين امام هم مورد بررسي هنرمندان تئاتر قرار گيرد.
اكنون اين اتفاق در زمينه تئاتر رضوي ميافتد؟
نه. متاسفانه هيچگاه تاكنون، در آثار صحنهاي و غيرصحنهاي، با نگاه جامعهشناسانه و نيز با بينش جامعهشناختي به تفكر رضوي توجه نداشتهايم و به همين دليل است كه به اين نكته مهم كه تا چهقدر ترويج اين تفكر درساختار دراماتيك و نمايشي منسجم ميتواند در گسترش روحيه انساني در جامعه ما نقش داشته باشد، هيچوقت اهميت قائل نشدهايم و نتيجه آن هم همين ميشود كه در چند سال اخیر، نگاهها و ديدگاههاي عميق در آثار نمايشي در حوزه رضوي كمتر اتفاق بيافتد.
چرا ؟
چون بشر نقطه مشترك ائمه اطهار و نيز تئاتر است. همانطور كه مخاطبان ائمه ما، انسانها و و هدفشان رستگاري آنهاست، هنر تئاتر همه مستقيم به انسان و پيرامون زندگي آنها ميپردازد و هدفش نيز تصحيح زندگي آنان با توجه به الگوهاي الهي و اسلامي است. به نوعي تئاتر ميتواند با استفاده از تفكرات تمام امامان و نيز امام رضا(ع)، الگوهاي مناسبي كه رسالت امامان و پيامبران راستين ما هستند را به مخاطبان خود يعني همين مردم كوچه و بازار نشان دهند ولي وقتي تئاترهاي ما از اين تفكر فرستادگان خدا تهي است، چگونه ميتواند به وظيفه خطيرش در حوزه تئاتر ديني و نيز تئاتر رضوي عمل نمايد؟ بنابراين تفکر و رسالت رضوي در درونمایه نمایشنامه و اجرای نمایشهای ما دیده نميشود و اگر هم باشد، بسیار اندک بوده است و بيشتر درگير كليشههاي تكراري، سطحي و ظاهري ميشوند تا آنچنان كه بتوانند تفکر رضوی را تاثيرگذار نشان دهند.
به چه دلیل تجربه خوبی از توليد و اجراي این نمایشها نداشتهایم و یا تعداد آنها از نظر شما اندک بوده است؟
دلايل مختلفي دارد. يكي از آنها ميتواند اين نكته باشد كه وقتي در اين حوزه ميخواهيم نمايشنامهاي بنويسيم كمتر به خدا فكر ميكنيم و بيشتر به سمت مبلغ سفارشدهنده ميرويم و به همين دليل است كه مخاطب ما كمتر با اينگونه نمايشها ارتباط عميق برقرار ميكند. من معتقد نيستم كه سفارش امر منفي است بلكه معتقدم آنچه براي هنرمند در جهت خلق اثر در عرصه هنر ديني بايد داراي اهميت باشد، اعتقادات اوست.
يعني سفارشي كه براساس اعتقادات هنرمند استوار باشد.
بله، چون اعتقادات، انگیزه شناخت را بوجود میآورد. شناختي كه تاثیرات مثبت فراوانی میتواند بر روي یک اثر نمایشی داشته باشد. بنابراين قلمزني و نيز توليد نمايش رضوي ما كمتر اعتقادي و نيز احساسي است و كمتر هنرمند از تفكرات و فرهنگ رضوي تاثير گرفته، بلكه بيشتر سعي كرده است، اثر خود را با تفكر ناشي از سياستگذاري مسئولان جشنوارهها نزديك كنند و همين ميشود كه اغلب آثار نمايشي ما شبيه به هم هستند.
برای رسیدن به این جریان و یا ترویج این فرهنگ چه باید کرد؟
باید به بحث تفکر در حوزه تئاتر رضوی اهمیت بسیاري داده شود. رسيدن به تفكر رضوي هم بايد با فعاليتهاي تحقيقاتي و پژوهشي همراه باشد. ما در اين برهه زماني كه اسمش را دوران آزمون و خطا هم ميتوانيم بگذاريم، اندك نمايشهايي در زمينه رضوي داشتهايم كه با ايدهها برخورد علمي و تحقيقاتي بيشتري داشتهاند و تاثیر خوبي هم در ارتباط با مخاطب داشتهاند. متاسفانه اغلب درامنویسان برخورد مناسبی با یک ایده و طرحی که مربوط به یک نمایش با محتوای رضوی است، ندارند. يك ايده خوب اجتماعي و به اصطلاح به روز كه با نگارش منسجم و قوي ميتواند به خوبي تاثیرات تفکر و اندیشههای امام رضا(ع) را نشان دهد و ترویجدهنده فرهنگ ناب رضوي باشد، قرباني ساختار نامنسجم دراماتيك اثر و بيارتباطي ميان ظرف و مظروف ميگردد.
سخن از پژوهش آورديد، در زمينه نمايش رضوي پژوهش ميتواند عامل تاثيرگذاري براي بالا بردن كيفيت اين آثار باشد؟
فعاليتهاي پژوهشي قبل از تولید یک اثر با محتوای دینی، از پايههاي اساسي یک نمایش بهشمار ميآيد و بهطور حتم ميتواند اجرای موفق آن اثر را به دنبال داشته باشد اما همين سفارشنويسي و يا سفارشي كاركردن و به نوعي در قبال ارائه فلان اثر، گرفتن فلان مبلغ باشد، باعث ميشود، همهچيز شتابزده شكل گيرد و در همين عالم شتابزدگي شكلگيري يك نمايش رضوي، سبب ميشود كه گروه نمايشي به تنها چيزي فكر نكند، پژوهش باشد.
…و همين موضوع سبب ميگردد كه ما در زمينه رضوي، نمايش فاخري نداشته باشيم؟
بله. يكي از دلايل اينكه ما در اين زمينه، نمايش فاخر نداريم، عدم اعتماد به نفس هنرمندان است. اغلب آنها از ترس اينكه از اين طرف بام نيفتند، از آن طرف بام ميافتند. اين سقوط آزاد، گاهي باعث نابودي يك اثر هنري ميشود كه حتي ميتوانسته اثر فاخري باشد. يعني آنها ميخواهند گاهي از ترس اينكه از چارچوب خارج نشوند، به دليل عدم شناخت از تاريخ مذهب و دين اسلام، دچار خودسانسوری سليقهاي ميشوند و اين خود سانسوري ناخواسته، فاصله زیادی را بین آنچه بايد باشد-يعني نمايش فاخر- با آنچه كه نيست -يعني نمايش سطحي- ایجاد ميكند.
سالهاست كه جشنوارههاي مختلف دینی در سراسر كشورمان برگزاری ميشود كه جشنواره تئاتر رضوی كه یکی از آنهاست. به نظر شما، روند برگزاری آنرا چگونه ميبينيد؟
تفکرات و تصمیمات فردی در روند سیاستگذاری جشنوارهها تاثیر چندان مطلوبی نداشته است. باید دید خروجی این جشنوارههاي دینی، بهخصوص تئاتر رضوی چه بوده و تاكنون بر روند رو به رشد تئاتر، در اين زمينه چه تاثير گذاشته است؟ از سال 82 كه اولين دوره جشنواره تئاتر رضوي آغاز شد تا اكنون كه چند دوره برگزارشده، مسير ناهمواري را طي كرده است. يك سال با يك نمايش بسيار ضعيف از كشور افغانستان، بهراحتي عنوان بينالمللي ميگيرد. يك سال كه همهگونه نمايشي را ميتوان در آن ديد، بهغير از حوزه تئاتر رضوي. يك سال برگزار نميشود و يك سال هم كه قرار است برگزار شود با جشنوارههاي ديگر ديني ادغام ميشود و عنوان «حقيقت» ميگيرد. با اين موضوع بسيار با حساس و با اهميت، هيچگاه برخوردي بااحساس مسئوليت نميشود و به همين دليل است كه وقتي يك سال اين جشنواره برگزار نميشود با برگزاري آن در سال بعد هيچ تفاوتي نميكند. چون جشنوارهاي نيست كه مجموعه نمايشهاي خود را، در طول سال به اجراي عمومي برساند. جشنواره بايد بهانهاي براي يك ميهماني بزرگتر در طول سال باشد كه مردم يك جامعه از انديشههاي ناب ديني با نگاه نمايشي برخوردار شوند. من از شما اين سوال را دارم كه هرگاه جشنواره تئاتر رضوي برگزار نشده است، چه تاثیری بر روند تولید و اجرای تئاتر رضوی ما داشته و يا اصلا تاثیری داشته است؟ با جواب به اين سوال میتوان به تاثیر برگزاري جشنوارههایي مانند تئاتر رضوی پیبرد كه اگر باشد چه نتايجي دارد و اگر نباشد چه نتايجي را در برخواهد داشت؟
آخرين سوال را به راهکار شما در اين رابطه اختصاص ميدهيم.
اگر هزینهای که امروز صرف تولید چند نمایش با کیفیت نازل میگردد، صرف توليد یک اثر فاخر رضوي شود و در آن، هزينه پژوهش آن هم ديده شود، ميتوان گفت كه ما ميتوانيم به داشتن هنر فاخر رضوي اميدوارتر قدم برداريم. رسالت اجرای یک نمایش با محتوای رضوی ایجاد تفکر و شناخت در مخاطب است، تئاتر رضوی باید در پي توليد فکر باشد. بنابراين بايد بستري را براي توليد چنين نمايشهايي ايجاد كنيم تا نگاه كميتي را جايگزين نگاه كيفيتي شود.
منبع گفتوگو: شماره دوم نشريه فرهنگ رضوي
تمام حقوق مادی و معنوی این سایت محفوظ می باشد و استفاده از مطالب با ذکر منبع بلامانع است.